Lijst van Nederlandse plaatsen met stadsrechten

Aan een aantal plaatsen in Nederland zijn ooit stadsrechten toegekend. Van sommige van de plaatsen op de lijst is niet bekend of, en zo ja wanneer, stadsrechten verleend zijn. Dat die plaatsen, met name de meeste Friese steden, evenals Appingedam en Groningen, een eigen stadsrecht bezaten, staat daarbij niet ter discussie.

De toekenning van stadsrechten heeft sinds de herzieningen van de grondwet in 1848 en de daaruit voortvloeiende Gemeentewet van 1851 geen betekenis meer. Vanuit sociaal-geografisch gezichtspunt hebben veel van deze plaatsen niet de bevolkingsaantallen die de benaming rechtvaardigen voor wat nu onder een stad wordt verstaan.

Tabel

Stad (Huidige) provincie Jaar
Aardenburg Zeeland 1187 voor 1187
Abbekerk Noord-Holland 1414
Alkmaar Noord-Holland 1254
Almelo Overijssel 1420 voor 1420
Ameide Utrecht 1277
Amersfoort Utrecht 1259
Ammerstol Zuid-Holland 1322
Amsterdam Noord-Holland 1306
Appingedam Groningen 1327
Arnemuiden Zeeland 1574
Arnhem Gelderland 1233
Asperen Gelderland 1314
Assen Drenthe 1809
Austerlitz Utrecht 1806
Axel Zeeland 1213
Baarn Utrecht 1350 omstreeks 1350
Barsingerhorn-Haringhuizen Noord-Holland 1415
Batenburg Gelderland 1349
Bergen op Zoom Noord-Brabant 1212 voor 1212
Beverwijk Noord-Holland 1298
Bergeijk Noord-Brabant 1331
Biervliet Zeeland 1183
Bolsward Friesland 1455
Borculo Gelderland 1375
Breda Noord-Brabant 1198-1212
Bredevoort Gelderland 1388 vóór 1388
Brielle Zuid-Holland 1306
Bronkhorst Gelderland 1482
Brouwershaven Zeeland 1403
Bunschoten Utrecht 1383
Buren Gelderland 1395
Coevorden Drenthe 1408
Culemborg Gelderland 1318
Delden Overijssel 1321 vóór 1322; opnieuw in 1333
Delft Zuid-Holland 1246
Delfshaven Zuid-Holland 1818
Delfzijl Groningen 1819
Deventer Overijssel 1123
Doesburg Gelderland 1237
Doetinchem Gelderland 1236
Dokkum Friesland 1298
Domburg Zeeland 1223
Dordrecht Zuid-Holland 1220
Echt Limburg 1343
Edam Noord-Holland 1357
Eembrugge Utrecht 1300
Eemnes-Binnen Utrecht 1439
Eemnes-Buiten Utrecht 1352
Eindhoven Noord-Brabant 1232
Elburg Gelderland 1233
Enkhuizen Noord-Holland 1355
Enschede Overijssel 1325
Franeker Friesland 1374
Geertruidenberg Noord-Brabant 1213
Geervliet Zuid-Holland 1381
Gendt Gelderland 1233
Genemuiden Overijssel 1275
Gennep Limburg 1371 vóór 1371
Goedereede Zuid-Holland 1312
Goes Zeeland 1405
Goor Overijssel 1263
Gorinchem Zuid-Holland 1382
Gouda Zuid-Holland 1272
Grafhorst Overijssel 1333
's-Gravenhage Zuid-Holland 1806
Gravenzande 's-Gravenzande Zuid-Holland 1246
Gramsbergen Overijssel 1442
Grave Noord-Brabant 1233
Groenlo Gelderland 1277
Groningen Groningen 1227
Grootebroek Grootebroek (of stede Broec) Noord-Holland 1364
Haarlem Noord-Holland 1245
Haastrecht Zuid-Holland 1396
Hardenberg Overijssel 1362
Harderwijk Gelderland 1231
Harlingen Friesland 1234
Hasselt Overijssel 1252
Hattem Gelderland 1299
Heenvliet Zuid-Holland 1469
Heerenberg 's-Heerenberg Gelderland 1379
Helmond Noord-Brabant 1232
Hem Noord-Holland 1414
Hertogenbosch 's-Hertogenbosch Noord-Brabant 1184
Heukelum Gelderland 1391
Heusden Noord-Brabant 1318
Hindeloopen Friesland 1225
Hoorn Noord-Holland 1357
Huissen Gelderland 1314
Hulst Zeeland 1180
IJlst Friesland 1268
IJsselstein Utrecht 1363
IJzendijke Zeeland 1303
Kampen Overijssel 1236
Kessel Limburg 1312
Klundert Noord-Brabant 1357
Kortgene Zeeland 1431
Laag-Keppel Gelderland 1404
Langedijk Noord-Holland 1415
Leerdam Utrecht 1407
Leeuwarden Friesland 1285
Leiden Zuid-Holland 1206 vóór 1206
Lochem Gelderland 1233
Maasbommel Gelderland 1328
Maassluis Zuid-Holland 1814
Maastricht Limburg 1204 vóór 1204
Medemblik Noord-Holland 1289
Megen Noord-Brabant 1357
Meppel Drenthe 1644 / 1809
Middelburg Zeeland 1217, vermoedelijk al voor 1215
Monnickendam Noord-Holland 1355
Montfoort Utrecht 1329
Montfort Limburg 1294
Muiden Noord-Holland 1296
Naarden Noord-Holland 1351
Niedorp Stede Niedorp Noord-Holland 1415
Nieuwpoort Zuid-Holland 1283
Nieuwstadt Limburg 1263 of 1271
Nijkerk Gelderland 1413
Nijmegen Gelderland 1230 (vrijstad)
Oisterwijk Noord-Brabant 1230
Oldenzaal Overijssel 1233 tussen 1233 en 1249
Ommen Overijssel 1248
Oostburg Zeeland 1237
Oosterhout Noord-Brabant 1809
Ootmarsum Overijssel 1325
Oss Noord-Brabant 1399
Oudewater Utrecht 1265
Philippine Zeeland 1506
Purmerend Noord-Holland 1410
Ravenstein Noord-Brabant 1380
Reimerswaal Zeeland 1374
Rhenen Utrecht 1250-1258
Rijssen Overijssel 1243
Roermond Limburg 1231
Rotterdam Zuid-Holland 1340
Schagen Noord-Holland 1415
Schiedam Zuid-Holland 1275
Schoonhoven Zuid-Holland 1280
Sint Anna ter Muiden Zeeland 1242
Sint-Maartensdijk Zeeland 1491
Sint-Oedenrode Noord-Brabant 1232
Sittard Limburg 1243
Sloten Friesland 1426
Sluis Zeeland 1290
Sneek Friesland 1456
Staverden Gelderland 1298
Stavoren Friesland 1058-1068 (?)
Steenbergen Noord-Brabant 1272
Steenwijk Overijssel 1327
Susteren Limburg 1276
Terborg Gelderland 1419
Terneuzen Zeeland 1584
Texel Noord-Holland 1415
Tholen Zeeland 1366
Thorn Limburg 1250 dertiende eeuw
Tiel Gelderland 1250 dertiende eeuw
Tilburg Noord-Brabant 1809
Utrecht Utrecht 1122
Valkenburg Limburg 1452
Veere Zeeland 1355
Venlo Limburg 1343
Vianen Utrecht 1336
Vlaardingen Zuid-Holland 1273
Vlissingen Zeeland 1315
Vollenhove Overijssel 1354
Vreeland Utrecht 1265
Waalwijk Noord-Brabant 1303
Wageningen Gelderland 1263
Weert Limburg 1414
Weesp Noord-Holland 1355
Wessem Limburg 1118 vermoedelijk voor 1118 maar in elk geval voor 1329
Westkapelle Zeeland 1223
Westwoud Noord-Holland 1414
Wieringen Noord-Holland 1432
Wijk bij Duurstede Utrecht 1300
Willemstad Noord-Brabant 1585
Wilsum Overijssel 1331
Winkel Noord-Holland 1415
Winschoten Groningen 1819
Woerden Utrecht 1372
Workum Friesland 1399
Woudrichem Noord-Brabant 1284
Zaandam Noord-Holland 1812
Zaltbommel Gelderland 1231
Zevenaar Gelderland 1487
Zevenbergen Noord-Brabant 1427
Zierikzee Zeeland 1217-1222, vernieuwd in 1248
Zutphen Gelderland 1190
Zwolle Overijssel 1230

Verdwenen steden

Verloren stadsrechten

Sinds de grondwetsherziening van 1848 is het begrip stadsrechten komen te vervallen. Er zijn plaatsen die in een eerder stadium hun stadsrechten kwijtraakten:

Ook zijn er plaatsen die vergaande stedelijke rechten kregen. Deze worden soms tot de plaatsen met stadsrechten gerekend, omdat deze bundel aan stedelijke rechten in de praktijk bijna hetzelfde effect had als echte stadsrechten. Het gaat in dit verband om de plaatsen Diepenheim, Kuinre, Linne, Obdam-Hensbroek, Sas van Gent, Sijbekarspel, Wijdenes en Oosterleek.

Overige bijzondere gevallen

Berlikum

Het Friese Berlikum (Berltsum) had mogelijk al voor 1355 stadsrechten. Dit zou onder meer blijken uit aanduidingen van de plaats en het bestuur in correspondentie en oorkonden. Volgens de toenmalige gemeente Menaldumadeel waar Berlikum deel van uitmaakte, sinds 2018 opgegaan in de nieuwe gemeente Waadhoeke, is nooit bewezen dat Berlikum ooit stadsrechten gehad heeft.

Blokzijl

Hoewel Blokzijl door stadhouder Willem III stadsrechten kreeg verleend, werden deze niet door de Staten van Overijssel erkend. Dit stadsrecht wordt in de literatuur dan ook beschouwd als een 'onbevoegd' verleend stadsrecht.

Emmeloord

Aan Emmeloord, de hoofdplaats van de gemeente Noordoostpolder, werden in 1992 bij wijze van ludieke actie 'stadsrechten' verleend. Dit werd gedaan door de commissaris van de Koningin van Noord-Holland uit naam van de Staten van Holland, die in de tijd van de Republiek over dit deel van de Zuiderzee hadden geheerst. Uiteraard is deze ceremonie zonder betekenis, aangezien de Nederlandse wet geen steden erkent en Emmeloord geen zelfstandige entiteit is.

Zie ook

Literatuur